ΕΛΕΝΗ ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ KAI ΑΓΩΓΗ

ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

Ελληνικοί Προβληματισμοί

(1830 -1910)

ΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

——————— 11 ———————

ΑΘΗΝΑ 1987

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

ΕΙΚΟΝΑ

1. «Έτος 1903-1904. Την έκθεσιν την σχολικήν, 1η ημέρα των Τριών Ιεραρχών»

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ E. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

ΕΛΕΝΗ ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ KAI ΑΓΩΓΗ

ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

Ελληνικοί Προβληματισμοί

(1830 -1910)

ΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

——————— 11 ———————

ΑΘΗΝΑ 1987

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

...η δυνατή φαντασία μού εβεβαίωνε την αμάθειαν, εγώ ετρόμαζον εις μίαν τέτοιαν βεβαιότητα, και μου εφαίνετο να θεωρώ τον εαυτόν μου σκοτεινιασμένον από εκείνα τα πυκνά και σκιερά σύγνεφα, τα οποια συνηθούν να σκοτεινιάζουν την ζωήν και το όνομα των αμαθών και απαιδεύτων ανθρώπων

Ελισάβετ Μουτζάν - Μαρτινέγκου

ΕΙΚΟΝΑ

2. Ελληνικό Παρθεναγωγείο Ασπασίας Β. Σκορδέλη στην Αθήνα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα. Τις μαρτυρίες αυτές μπορεί κανείς να αντλήσει από ένα ευρύ φάσμα πηγών: α) από τεκμήρια που δηλώνουν άμεσα πρακτικές (τη στάση του κράτους, την εκπαιδευτική πράξη στα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία, τη δράση εκπαιδευτικών συλλόγων, τη διαδικασία ένταξης των κοριτσιών στο σχολικό σύστημα), β) από παιδαγωγικά και άλλα κείμενα που ευκαιριακά ή πιο συστηματικά εκφράζονται θεωρητικά γύρω από το θέμα αυτό, κείμενα που ασκούν κριτική στις πρακτικές δίνοντας παράλληλα υποδείγματα και οδηγίες, γ) από τη λογοτεχνία γενικά, ή πιο ειδικά από εκείνη που απευθύνεται στα παιδιά.

Από την ποικιλία του έντυπου αυτού υλικού, του οποίου ένα μεγάλο μέρος περνά από τον περιοδικό τύπο, το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία. Εκεί και αναζητήθηκαν τα κείμενα που αναφέρονται στους κοινωνικούς ρόλους και την εκπαίδευση των γυναικών, κείμενα που δεν αφορούν μόνο στις γνώσεις και τις παιδαγωγικές μεθόδους που πρέπει να υιοθετούνται στο σχολείο, αλλά συχνά και στην αγωγή μέσα στην οικογένεια ή στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, στις ηθικές αρετές και τα πρότυπα συμπεριφοράς με βάση τα οποία πρέπει να διαμορφώνεται η γυναίκα.

Μια συλλογή λοιπόν από τέτοιου είδους κείμενα και με αυτό το θέμα, αν και πρωτότυπη στο χώρο της έκδοσης πηγών, θα μπορούσε ωστόσο εύκολα να αποθαρρύνει τον σημερινό αναγνώστη, καθώς εμφανίζεται ως διαρκής επανάληψη κοινοτοπιών: το γυναικείο πρότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας, σύμφωνα με το οποίο πρέπει να μορφώνονται τα κορίτσια, ή οι "γυναικείες" αρετές που απορρέουν από αυτό. Ωστόσο η δυναμική των στερεότυπων αυτών θα μεταβάλλεται σε συνάρτηση με άλλες παραμέτρους που εξελίσσονται ή διαφοροποιούνται συγχρονικά. Έτσι, γεννιούνται τα ερωτήματα: μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο λόγος αυτός, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται. Μόνο μια τέτοια συνολική προσέγγιση, με λίγα λόγια μια κοινωνική ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης και των ιδεών που

την πλαισιώνουν -ως μέρος, πάντοτε, μιας ευρύτερης κοινωνικής ιστορίας της εκπαίδευσης- θα μπορούσε να δώσει πιο ολοκληρωμένα τη δυναμική αυτών των κειμένων και να αναδείξει ταυτόχρονα ένα πολύπλευρο στοχασμό, π.χ. γύρω από τις σχέσεις των φύλων, το ιδιωτικό και το δημόσιο, το σύγχρονο και το παραδοσιακό, την οικογένεια, τη μητρότητα, την παιδική ηλικία, το πρόβλημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

Με αφετηρία τις παρατηρήσεις αυτές, η εισαγωγή που ακολουθεί -στο σύνολό της με τη μορφή υπόθεσης- επιχειρεί να επισημάνει ορισμένες διαφοροποιήσεις και εξελίξεις, ανοιχτές στη μελλοντική έρευνα. Στην ίδια λογική υπακούει και η παρουσίαση των κειμένων: η κατάταξή τους είναι χρονολογική, ένα στίγμα όμως επιμέρους προβληματισμού δίνει μία χαρακτηριστική φράση που επιλέχτηκε ως προμετωπίδα σε κάθε τεμάχιο· εξάλλου, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα εκτενές άρθρο ή μία μελέτη δημοσιεύονται με τη μορφή χωριστών τεμαχίων.

Ξεκινώντας από το συμβατικό όριο της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους, η εργασία αυτή τερματίζεται σε μια άλλη χρονολογία που θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί -συμβολικά πάντα- τομή για τη νεοελληνική ιστορία γενικά, αλλά και ειδικά για την ιστορία της εκπαίδευσης: το 1910, οπότε εγκαθιδρύεται το βενιζελικό καθεστώς, δηλώνει την απαρχή κοινωνικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων που εκφράζουν την πρόθεση να συγκροτηθεί ένα μοντέρνο, ευρωπαϊκού τύπου, καπιταλιστικό κράτος. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, που μέσα στους κόλπους του θα αναπτυχθεί ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και θα ασκηθεί μια συστηματική κριτική στο παραδοσιακό σχολικό σύστημα: μια νέα εποχή ζυμώσεων, συγκρούσεων, πρωτοβουλιών και μεταρρυθμίσεων αρχίζει στο χώρο της εκπαίδευσης.

Εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς και την Επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, που στο πλαίσιο του ερευνητικού τους προγράμματος πραγματοποιήθηκε η εργασία αυτή. Ξεχωριστά θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Φίλιππο Ηλιού, ο οποίος παρακολούθησε τις διαδοχικές φάσεις της έρευνας αυτής, μου συμπαραστάθηκε σε δυσκολίες που αντιμετώπισα, και με τις υποδείξεις του σε υλικό ή στον εντοπισμό προβλημάτων με ευαισθητοποίησε προς διάφορες κατευθύνσεις. Για τις παρατηρήσεις τους σε ένα πρώτο στάδιο της δουλειάς μου θα ήθελα να ευχαριστήσω την Έφη Αβδελά, τον Αλέξη Δημαρά, τον Χρήστο Λούκο, την Άννα Φραγκουδάκη, καθώς επίσης και την Ελένη Ελεγμίτου, τη Ρούλα Ζιώγου και την Αλεξάνδρα Μπακαλάκη για τις χρήσιμες συζητήσεις και την υπόδειξη υλικού. Ευχαριστώ επίσης θερμά την Ελένη Βαρίκα που κουβέντιασε μαζί μου μεθοδολογικά και άλλα προβλήματα και έθεσε στη διάθεσή μου αποσπάσματα από την (ανέκδοτη ακόμα) διατριβή της. Τις ευχαριστίες μου για την

εξυπηρέτηση, την πρόσβαση σε υλικό και τη χρήση φωτογραφικού αρχείου θα ήθελα να εκφράσω προς το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.), καθώς και προς τη διευθύντρια της Σχολής Χιλλ Μαίρη Παναγιωτοπουλου. Τέλος, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την Ελένη Γεωργιάδου για τη συμβολή της, με την οποία απόκτησε μορφή η έρευνα αυτή, αλλά και για την ηθική της υποστήριξη στην τελευταία δύσκολη φάση της έκδοσης ενός βιβλίου. Είναι ευνόητο ότι για ενδεχόμενα λάθη ή αδυναμίες η ευθύνη είναι αποκλειστικά δική μου.

Αθήνα, Νοέμβριος 1987 Ε. Φ.

ΕΙΚΟΝΑ

3. Η Φ. Χιλλ με τις μαθήτριές της, 1865

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Το αίτημα για τη μόρφωση των κοριτσιών στα πρώιμα μετεπαναστατικά χρόνια

Η ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για να γίνει πραγματικότητα η επαγγελία του Ελληνικού Διαφωτισμού ότι η διάδοση της παιδείας θα συνέβαλλε καθοριστικά στην εθνική αναγέννηση, στην υλοποίηση και διατήρηση της πολιτικής ελευθερίας. Ήδη, από τα ταραγμένα χρόνια του Αγώνα, είχε εκφραστεί καθαρά η πρόθεση να είναι κατοχυρωμένο συνταγματικά το δικαίωμα στη μόρφωση για όλους τους Έλληνες και υπεύθυνη γι' αυτό να είναι η κυβέρνηση1· παράλληλα, είχαν λειτουργήσει σχολεία, αλληλοδιδακτικά2 τα περισσότερα, σε διάφορες περιοχές. Ένα από αυτά ιδρύθηκε από τη Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών το 1825 στην Ακρόπολη και ήταν το πρώτο παρθεναγωγείο που λειτούργησε3· έκανε πράξη

———————

1. A. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), τ. A' (1821-1894), Αθήνα 1973, σ. κστ'-κζ'.

2. Τα αλληλοδιδακτικά σχολεία λειτούργησαν με βάση την ομώνυμη μέθοδο που άρχισε να εφαρμόζεται στην Αγγλία από τα τέλη του 18ου αιώνα, για να εξαπλωθεί σε άλλα κράτη στις αρχές του 19ου. Σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, οι πιο προχωρημένοι μαθητές ("πρωτόσχολοι") βοηθούσαν το δάσκαλο στο έργο του, με αποτέλεσμα να διδάσκονται σε μια τάξη εκατοντάδες παιδιά· το σύστημα συντελούσε σημαντικά στη διάδοση των πρώτων γραμμάτων και στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού χωρίς πολλά έξοδα και απαιτήσεις σε διδασκαλικό προσωπικό. Από τις αρχές του 19ου αιώνα, έλληνες λόγιοι ενδιαφέρθηκαν για την αλληλοδιδακτική μέθοδο, η οποία υιοθετήθηκε από το ελληνικό κράτος και διατηρήθηκε μέχρι τα τέλη του αιώνα (το 1880 καταργήθηκε επίσημα). Επίσημο εγχειρίδιο της μεθόδου ορίστηκε ο "Οδηγός" του γάλλου καθηγητή Κ. Sarazin, που μετέφρασε ο Ι.Π. Κοκκώνης, συνεργάτης του Καποδίστρια. Για την αλληλοδιδακτική μέθοδο βλ. ενδεικτικά Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτος A', 1932, σ. 286-291 και Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 128-155.

3. Ο λόγιος και ιεροδιάκονος Νεόφυτος Νικητόπλος, που ανέλαβε να διδάξει στο παρθεναγωγείο αυτό, ιδιαίτερα ευαίσθητος στο θέμα της πολιτικής αγωγής, εφάρμοσε ένα σύστημα -αρκετά πρωτότυπο, καθώς φαίνεται, για τα ελληνικά σχολικά δεδομένα του 19ου αιώνα- σύμφωνα με το οποίο οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση του σχολείου: A. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846). Για ένα αλλοιώτικο Ελληνικό σχολείο", Ο Ερανιστής, τ. ΙΑ', 1974, σ. 323 - 332. Βλ. επίσης: Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό 

την έκκληση που λίγα χρόνια πριν είχε απευθυνθεί στους Έλληνες μέσα από ένα πολιτικό κείμενο του Αγώνα, τη Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας (27 Απριλίου 1822) : "Μην αμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων, αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζεσθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας..."1.

Το ευνοϊκό αυτό κλίμα προς τα εκπαιδευτικά πράγματα συνεχίζεται στην καποδιστριακή περίοδο, οπότε πυκνώνουν οι πρωτοβουλίες ιδιωτών στον τομέα της εκπαίδευσης και των δύο φύλων, κυρίως όμως θεμελιώνεται η πρωτοβάθμια κρατική εκπαίδευση, κύριο μέλημα της πολιτικής του Κυβερνήτη, με την καθιέρωση των αλληλοδιδακτικών σχολείων· τα σχολεία αυτά προορίζονταν κυρίως για τα αγόρια, όμως δεν αποκλειόταν και η φοίτηση των κοριτσιών2. Ο ολοκληρωμένος ωστόσο σχεδιασμός και η εφαρμογή στην πράξη του τριτοβάθμιου εκπαιδευτικού συστήματος (για τα κορίτσια θεσμοθετείται μόνο η πρώτη βαθμίδα), συγκεντρωτικού και ομοιόμορφου, σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα, συντελείται μετά την άφιξη των Βαυαρών, παράλληλα με την παγίωση και άλλων κρατικών θεσμών.

Η οργάνωση λοιπόν της εκπαίδευσης εμφανίζεται στην πράξη, αλλά ίσως ακόμα πιο έντονα στη θεωρία, ως πρωταρχικό καθήκον στενά δεμένο με τις ανάγκες του νέου κράτους, όπως το οραματίζονται λόγιοι και πολιτικοί της εποχής: ένα κράτος ευνομούμενο, αντάξιο της κληρονομιάς των προγόνων και εφάμιλλο με τα "πολιτισμένα έθνη" της Δύσης, ένα κράτος προπαντός απαλλαγμένο από τη "διαφθορά" και τις επιβιώσεις της τυραννίας. Σύμφωνα με φιλελεύθερες αντιλήψεις της εποχής, οι επιβιώσεις αυτές, και κυρίως οι προλήψεις κατά της μόρφωσης, προλήψεις που διαμόρφωναν ανελεύθερες συνειδήσεις, έπρεπε να καταπολεμηθούν· έπρεπε να γίνει πεποίθηση η αναγκαιότητα της εκπαίδευσης αλλά και της ηθικής και χριστιανικής αγωγής των νέων, αγοριών και κοριτσιών -στη διευκρίνιση αυτή εμμένει ο Νεόφυτος Βάμβας- που

———————

Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, 2, Αθήνα 1986, σ. 40 κ.ε.· πρβλ Αλεξάνδρα Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων κατά την οθωνική περίοδο, Ιστορική παιδαγωγική έρευνα, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παιδαγωγικός Τομέας, Αθήνα 1986 (ανέκδοτη διδακτορική διατριβή), σ. 61 κ.ε.

1. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, σ. 7. Για τις πρωτοβουλίες και το κλίμα που επικρατεί στον τομέα της εκπαίδευσης κατά την επαναστατική και καποδιστριακή περίοδο, βλ. ειδικότερα: A. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1043, σ. 51 κ.ε., και A. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their Development under Capodistrias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

2. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών, σ. 46 κ.ε.

μελλοντικά θα γίνουν "πατέρες και μητέρες, πολίται και πολίτιδες": "Δεν είμεθα πλέον εις την δουλειαν της αμαθείας και της ανομίας", γράφει το 1834 ο ίδιος λόγιος. "Νέα ύπαρξις μας εδόθη από τον αιώνιον Κύριον και Διανομέα των Εθνών, παιδείας και ευνομίας απόλαυσις πρόκειται εις πάντας χωρίς καμμίαν εξαίρεσιν.[...] Ας εκδυθώμεν όλοι τον παλαιόν εκείνον άνθρωπον, τον δεδουλωμένον και τεταπεινωμένον· ας ενδυθώμεν τον νέον, τον ευνομούμενον"1.

Μέσα σε μια τέτοια ιδεολογική ατμόσφαιρα, όπου προβάλλεται έντονα η διάθεση ρήξης με το οθωμανικό παρελθόν της αμάθειας και της τυραννίας, φαίνεται να λειτουργούν τα λιγοστά κείμενα που αναφέρονται στη γυναικεία εκπαίδευση, γραμμένα από λογίους που είχαν θητεύσει ή γαλουχηθεί από τον Ελληνικό Διαφωτισμό και τη δυτική σκέψη2. Τα κείμενα αυτά στιγματίζουν τις προλήψεις των "βαρβάρων εθνών" ή, πιο συγκεκριμένα, τα οθωμανικά ήθη που καταδίκαζαν "το ήμισυ μέρος του όλου γένους των ανθρώπων" σε πλήρη υποταγή στις επιθυμίες ή τις ανάγκες των ανδρών, μα πιο πολύ που του στερούσαν τη δυνατότητα να μορφώνεται. Έτσι, η εκπαίδευση των κοριτσιών των αστικών στρωμάτων κατ' αρχήν -της "μεσαίας τάξεως" κατά τον Αλέξανδρο

———————

1. Ν. Βάμβας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν τον Φιλελληνικού Παιδαγωγείου, Ερμούπολη 1834, σ. 8. Η θέση αυτή του Ν. Βάμβα, όπως και το κείμενο της Πελοποννησιακής Γερουσίας που προαναφέρθηκε, απηχούν ευνοϊκές διαθέσεις του Ελληνικού Διαφωτισμού απέναντι στο δικαίωμα των γυναικών να μορφώνονται, εκφρασμένες ιδιαίτερα -αν και με διαφορετική οπτική- από τον Ρήγα Βελεστινλή και τον Αδαμάντιο Κοραή. Εξάλλου, η δυνατότητα μόρφωσης για τα κορίτσια ορισμένων κοινωνικών στρωμάτων -έστω άτυπα και μη συστηματικά- δεν ήταν ανύπαρκτη την περίοδο της τουρκοκρατίας, ενώ, στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, εντοπίζεται η παρουσία μορφωμένων γυναικών σε εκδηλώσεις της πνευματικής ζωής των Ελλήνων (π χ. στους φαναριωτικούς κύκλους)· βλ. ειδικότερα Ρ. Μ. Kitromilides, "The Englightment and Womanhood; Cultural Change and the Politics of Exclusion", Journal of Modern Greek Studies, τ. Ι., αρ. 1 (Μάιος 1983), σ. 39-61 και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 19 κ.ε. και 320-321. Τις παραμονές της Επανάστασης, συγκεκριμένα, δύο μεταφράσεις δυτικών κλασικών έργων για τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση φέρουν το όνομα Ελληνίδων: της Ραλλούς Σούτζου (Παραινέσεις μητρός προς θυγατέρα. Μεταφρασθείσα εκ των εκλεκτοτέρων Συγγραμμάτων της κυρίας Δελαμπέρ ... παρά της εκλαμπροτάτης Δομνίτζας Ραλλούς Σούτζης ..., Βενετία 1819) και της Ευανθίας Καΐρη (Συμβουλαί προς την θυγατέρα μου. Σύγγραμμα Ι.Ν. Βουΐλλου. Μεταφρασθέν εκ του Γαλλικού υπό Ε[υανθίας] Ν[ικολάου Καΐρη] της εξ Ανδρου, Κυδωνίες 1820). Πρόκειται για δύο από τις πρώτες για τη νεοελληνική βιβλιογραφία μεταφράσεις πάνω στο θέμα που εξετάζουμε εδώ, οι οποίες, μαζί με τις υπόλοιπες αντίστοιχες μεταγενέστερες επιλογές δυτικών έργων, απαιτούν ειδικότερη και συστηματικότερη έρευνα.

2. Εκτός από τον Νεόφυτο Βάμβα κι άλλοι γνωστοί λόγιοι εκφράστηκαν ή έδρασαν στον τομέα της εκπαίδευσης των κοριτσιών ήδη μέσα στην πρώτη δεκαετία του ελεύθερου κράτους: ο Αλέξανδρος Ραγκαβής, ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο Γεώργιος Σερούιος, ο Μισαήλ Αποστολίδης και ο Ιωάννης Π. Κοκκώνης. Αν και με διαφορετική ιδεολογική συγκρότηση ο καθένας, συγκλίνουν στο ενδιαφέρον τους για τη γυναικεία εκπαίδευση. Με εξαίρεση τον

Ρίζο Ραγκαβή1, κάθε οικογένειας "διακεκριμένης εις την κατάστασιν και εις το γένος" κατά τον Ν. Βάμβα2- προβάλλεται ως βασικό στοιχείο πολιτισμού, προόδου και ελευθερίας.

Αντίθετη προς την πρόοδο αυτή και μαζί εμπόδιο στην καινούρια δημόσια ζωή των ανδρών θεωρείται η απουσία κάθε πνευματικής καλλιέργειας στις γυναίκες, θύματα έτσι των προλήψεων αλλά και ενός ψυχισμού ευάλωτου σε πάθη και "εις τας επικινδύνους αποπλανήσεις της φαντασίας", που μόνο η "υγιής του νοός δίαιτα" μπορεί να θεραπεύσει. Σύμφωνα με την ίδια λογική δεν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί "εις μόνον το μητρικόν ένστιγμα"3 η μόρφωση των αυριανών πολιτών. Η ιδέα ότι η μητέρα είναι εκείνη που μεταδίδει στα παιδιά τα πρώτα στοιχεία της χριστιανικής θρησκείας και του εθνικού αισθήματος θα τροφοδοτεί και θα επαναπροσδιορίζει την επιχειρηματολογία για τη γυναικεία εκπαίδευση, από την αρχή μέχρι το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε στο ανθολόγιο.

Σύντροφος λοιπόν ή μητέρα των (μελλοντικών) πολιτών, θυγατέρα ή οικοδέσποινα στο σπίτι, η γυναίκα δεν πρέπει να μένει ολοκληρωτικά αμαθής. Πλάι στις ορθολογιστικές και εκσυγχρονιστικές αποχρώσεις της επιχειρηματολογίας που αναφέρθηκε, ένας παραδοσιακός και στερεότυπος λόγος που θεωρεί τη γυναίκα πηγή κάθε ευτυχίας ή δυστυχίας των ανδρών και της οικογένειας χρησιμοποιείται συχνά για να στηρίξει την ανάγκη της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Όχι "πολίτιδα" συνεπώς με την έννοια της συμμετοχής της στα κοινά, αλλά

———————

Γ. Σερούιο, που έδρασε στη Σύρο και άφησε ένα από τα πρώτα σχετικά κείμενα (Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου και ποία γενική και τα μάλιστα ενδιαφέρουσα πορίζεται εντεύθεν αλήθεια, Ερμούπολη 1847), οι υπόλοιποι συνδέονται με την ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα (1836) και του "ανωτέρου" παρθεναγωγείου - διδασκαλείου (Αρσάκειο) που ιδρύθηκε από την Εταιρεία (1837) και έγινε, όπως θα δούμε, ο βασικός φορέας της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα ολόκληρο σχεδόν τον 19ο αιώνα. Δύο ακόμα λόγιοι, ίσως λιγότερο γνωστοί, ευαισθητοποιούνται ιδιαίτερα για την εκπαίδευση των κοριτσιών: ο Ηλίας Χριστοφίδης στο περιοδικό του Ο Παιδαγωγός (Πειραιάς 1839), και ο γιατρός Π. Ζωντανός, ο οποίος δημοσιεύει στην Ερμούπολη το 1836 την πρωιμότερη πρωτότυπη εκτενή μελέτη για την "ανατροφή" των κοριτσιών που μπορέσαμε να εντοπίσουμε (βλ. εδώ, σ. 75, 79-98). Το έργο εμφανίζεται επηρεασμένο από δυτικά πρότυπα, έτσι ώστε να μην είναι διακριτά τα όρια ανάμεσα σε αυτούσιες μεταφορές - διασκευές ξένων κειμένων, σε ευαισθησίες του συγγραφέα και σε υπαρκτά κοινωνικά αιτήματα. Το πρόβλημα αυτό, βέβαια, αφορά πολλές από τις πηγές μας, ιδιαίτερα ίσως τις πιο πρώιμες.

1. Προς τα κορίτσια αυτής της τάξης τονίζει ότι απευθύνεται ο A.P. Ραγκαβής, όταν το 1838 μεταφράζει ένα από τα κλασικά βιβλία στο είδος του, την Πατρική συμβουλή προς τη θυγατέρα μου του J.H. Campe· βλ. "Πρόλογος του μεταφραστή", εδώ, σ. 109.

2. Ν. Βάμβας, Αυτοσχέδιος ομιλία ...εις την έναρξιν του σχολείου των ευγενών κορασίων, Ερμούπολη 1834· εδώ, σ. 78

3. Ν. Βάμβας, Ομιλία εις την πρώτην άνοιξιν του Σχολείου των Κορασίων του Δήμου Πειραιώς, την 24 Ιουνίου 1837· εδώ, σ. 101.

μέσα από τους ρόλους της στην οικογενειακή σφαίρα, όπως το θέλει εξάλλου και η παράδοση ή όπως η "φύσις", η "συνήθεια", η "κοινή δόξα" και οι "νόμοι" έχουν αμετάκλητα ορίσει1.

Οι διαφοροποιημένοι στόχοι της εκπαίδευσης των κοριτσιών

Για να ανταποκριθούν στους ρόλους αυτούς τα κορίτσια θεωρείται ότι πρέπει να γνωρίζουν τα στοιχειώδη γράμματα, παράλληλα όμως να δέχονται και μια ειδικότερη παιδεία, διαφορετική από την ανδρική, και μάλιστα σε σχολεία χωριστά κατά προτίμηση, σύμφωνα και με τα δυτικά πρότυπα. Κατά την καποδιστριακή περίοδο, εκτός από ένα σημαντικό ποσοστό κοριτσιών που -ιδιαίτερα στα νησιά- φοιτά μαζί με τα αγόρια στα αλληλοδιδακτικά σχολεία του κράτους2, αρχίζουν να ιδρύονται και χωριστά σχολεία για κορίτσια σε αστικές περιοχές3. Είναι ενδεικτική, το 1829, η απόφαση του δήμου Ερμούπολης να ιδρυθεί ιδιαίτερο σχολείο για τα κορίτσια που συνεκπαιδεύονταν με τα αγόρια στο αλληλοδιδακτικό του προτεστάντη ιεραποστόλου Chr. L. Korck. Ως στόχος του σχολείου προβάλλεται η εξάσκηση των μαθητριών στα εργόχειρα, και την επιτήρησή του αναλαμβάνει μια επιτροπή κυριών4. Το 1830, ο δήμος της Ερμούπολης προχωρεί και σε μια άλλη αξιοσημείωτη καινοτομία: ιδρύει, σε συνεργασία με τον Chr. L. Korck, το πρώτο δευτεροβάθμιο "ελληνικό" παρθεναγωγείο5,

Η αντίληψη για την ξεχωριστή μόρφωση των κοριτσιών παραμένει τις

———————

1. Π. Ζωντανός, Περί ανατροφής των κορασίων και της δημοσίου εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολη 1836· εδώ, σ. 82.

2. Σύμφωνα με μετρήσεις, η συμμετοχή των κοριτσιών στα αλληλοδιδακτικά σχολεία του νησιωτικού χώρου φτάνει το ποσοστό του 21% περίπου, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τα σχολεία της ηπειρωτικής Ελλάδας μόλις φτάνει το 10,5%· ένα μικρό ποσοστό κοριτσιών (2,07%) συνεκπαιδεύεται με τα αγόρια και στα "ελληνικά" σχολεία· βλ. A. Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων κατά την οθωνική περίοδο, σ. 78 κ.ε. και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών, σ. 40 κ.ε.

3. Στο ίδιο, σ. 49 κ.ε. και A. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 96 κ.ε.

4. Λ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, σειρά τρίτη: Τα περί Παιδείας, τ. A', Αθήνα 1968, σ. 258-263 και 279-286. Γενικότερα για τη διαμόρφωση της γυναικείας εκπαίδευσης σ' ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της, την Ερμούπολη, και το ρόλο που έπαιξε εδώ η δημοτική αρχή, βλ. A. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 150 κ.ε.

5. Βλ. ενδεικτικά, Ι.Ν Βαλέττας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν του εν Ερμουπόλει Ανωτέρου Σχολείου Κορασίων την 20 Ιουλίου 1841, Ερμούπολη 1841. Πληροφορίες για το πρώτο αυτό και μοναδικό, απ' όσο γνωρίζουμε, "ελληνικό" παρθεναγωγείο που λειτουργεί με έξοδα δημοτικά, βλ. Α. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 194 κ.ε.

2

πρώτες δεκαετίες -στο επίπεδο της θεωρίας κυρίως- συγκεχυμένη ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο. Σύμφωνα με τις λιγοστές αναφορές που διαθέτουμε, τα εργόχειρα (κοπτική, ραπτική, πλέξιμο) θεωρούνται το βασικό στοιχείο της ειδικής αυτής παιδείας. Την αντίληψη αυτή εκφράζει και το νομοθετικό διάταγμα της κυβέρνησης της Αντιβασιλείας για τα δημοτικά σχολεία (1834) που δεν κάνει διάκριση φύλου ως προς τα βασικά μαθήματα1, προβλέπει όμως τη διδασκαλία ειδικότερων πρακτικών μαθημάτων (αγρονομία, κηπουρική, δενδροκομία κ.ά.) για τα αγόρια και "την γύμνασιν εις γυναικεία εργόχειρα" για τα κορίτσια2. Εκτός από τα εργόχειρα, στα κείμενα δίνεται έμφαση στη θρησκευτική μόρφωση και στις γνώσεις της υγιεινής και της οικιακής οικονομίας.

Στην καλλιέργεια των ιδεών αυτών θα πρέπει, ως ένα βαθμό, να συντέλεσαν φιλέλληνες και φιλελληνίδες, ιδιαίτερα άγγλοι και αμερικανοί προτεστάντες ιεραπόστολοι. Άμεσοι φορείς της δυτικής σκέψης γύρω από τους ρόλους και την εκπαίδευση των γυναικών πήραν και στην πράξη πρωτοβουλίες στον τομέα αυτό. Εκτός από αλληλοδιδακτικά ίδρυσαν και είδος δευτεροβάθμιων παρθεναγωγείων όπου μόρφωσαν και τις πρώτες δασκάλες3. Σύμφωνα με μαρτυρίες που διαθέτουμε, οι ιεραπόστολοι έδιναν μεγάλη βαρύτητα στη θρησκευτική εκπαίδευση της πρώιμης παιδικής ηλικίας (είναι οι πρώτοι που ίδρυσαν ένα είδος νηπιακών σχολείων στην Ελλάδα), ιδιαίτερα όμως των κοριτσιών.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς οι ιεραπόστολοι είχαν συλλάβει το θέμα της γυναικείας εκπαίδευσης μας δίνουν πηγές γύρω από τη δράση του αμερικανού John Henry Hill και της γυναίκας του Frances. Απεσταλμένοι της Protestant Episcopal Church4, εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα

———————

1. Σύμφωνα με το άρθρο 1 του Διατάγματος 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "Περί δημοτικών σχολείων", τα μαθήματα αυτά είναι: "Κατήχησις, Στοιχεία της Ελληνικής, Ανάγνωσις, Γραφή, Αριθμητική, η γνώσις των κατά νόμους παραδεδεγμένων σταθμών και μέτρων, η Γραμμική Ιχνογραφία και η Φωνητική Μουσική, ει δυνατόν δε και στοιχεία της Γεωγραφίας, της Ελληνικής Ιστορίας, και εκ των φυσικών επιστημών τα αναγκαιότερα": Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1833 - 1883), Αθήνα 1884, σ. 1.

2. Στο ίδιο, σ. 13. Ας σημειωθεί εδώ ότι ανάμεσα στα λιγοστά κείμενα για την εκπαίδευση των κοριτσιών την πρώτη αυτή περίοδο υπάρχει ένα δημοσίευμα που επιχειρεί να εφαρμόσει την αλληλοδιδακτική μέθοδο στη διδασκαλία των εργοχείρων, ώστε να είναι το ίδιο ομοιόμορφη, συστηματική και ακριβής όπως και "η των γραμμάτων": Η. Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου διδασκαλίας των χειροτεχνημάτων εις τα σχολεία των Κορασίων", Ο Παιδαγωγός, έτος A', 1839, σ. 221-236 και 251-291 (βλ. εδώ, σ. 111-119).

3. Πληροφορίες για τις πρωτοβουλίες των ιεραποστόλων και των φιλελλήνων στο χώρο της εκπαίδευσης των κοριτσιών, καθώς και βιβλιογραφικές αναφορές γύρω από την ευρύτερη εκπολιτιστική δράση τους, βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 60 κ.ε. και A. Λαμπράκη-Παγανού, σ. 241 κ.ε. ό.π.

4. Στοιχεία γύρω από τις ιδέες και την εκπαιδευτική δραστηριότητα των Hill στην

το 1830 και, ανάμεσα σε άλλα, ίδρυσαν το 1831 ένα "ανώτερο" παρθεναγωγείο και οικοτροφείο, σημαντικό κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία του. Σύμφωνα με τους Hill, η εκπαίδευση των γυναικών όλων των κοινωνικών στρωμάτων, ανύπαρκτη σχεδόν στην Ελλάδα, αποκτά προτεραιότητα. Η επιρροή που θα μπορούσαν να ασκήσουν ως σύζυγοι και μητέρες -παράλληλα βέβαια με εκείνη των μορφωμένων κληρικών, άλλη σημαντική έλλειψη που επισήμαιναν- θα συντελούσε σημαντικά στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς χριστιανών, απαλλαγμένων από τις "προλήψεις" και τις "δεισιδαιμονίες" που, όπως πίστευαν οι ίδιοι και οι προτεσταντικοί κύκλοι με τους οποίους συνδέονταν, μάστιζαν την Ορθόδοξη Εκκλησία και μεγάλο αριθμό πιστών1. Η συστηματική ερμηνεία του Ευαγγελίου -για τη διάπλαση όχι μόνο του "νου" αλλά και της "καρδιάς"- θα ήταν η βάση της γυναικείας εκπαίδευσης, παράλληλα με τα στοιχειώδη γράμματα και τα εργόχειρα. Στις ανάγκες αυτές ανταποκρινόταν το αλληλοδιδακτικό σχολείο που διεύθυνε η Frances Hill. Παράλληλα, οι Hill πίστευαν ότι οι γυναικείες τέχνες μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια, και σ' αυτόν το σκοπό απέβλεπε το ειδικό τμήμα του αλληλοδιδακτικού, εφαρμόζοντας στην πράξη ένα είδος γυναικείας επαγγελματικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τη Frances Hill, όμως, ήταν ακόμα πιο επιτακτική η ουσιαστική θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών των πλούσιων και μορφωμένων οικογενειών της διασποράς που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα· αυτό ήταν ένα σημαντικό μέσο για να αντιμετωπιστεί η έλλειψη πίστης που, κατά τη γνώμη της, χαρακτήριζε "το πιο φωτισμένο μέρος των Ελλήνων". Για όλους τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, οι Hill -όπως και άλλοι ιεραπόστολοι και φιλελληνίδες- έδωσαν βαρύτητα στη μόρφωση δασκαλισσών. Η εκπαίδευσή τους μάλιστα θα ήταν πιο αποτελεσματική, αν γινόταν μέσα σ' ένα οικοτροφείο, σε μια "οικογένεια" χριστιανική, όπως εκείνη των Hill. Εκεί, εκτός από την καθημερινή ενασχόληση με τις Γραφές, θα συνήθιζαν στις αρετές και τους ρυθμούς ενός οργανωμένου

———————

Ελλάδα, βλ. S.D. Denison, A History of the Foreign Missionary Work of the Protestant Episcopal Church, μέρος A' (1821-1835), Νέα Υόρκη 1871· The Spirit of Missions of the Protestant Episcopal Church, τ. 1-5 (1836-1842)· Rev. William Bacon Stevens, Service Commemorative of the Life and Work of the Rev. John Henry Hill, Νέα Υόρκη 1882· Angela Constandinides-Hero, "F.Μ. Mulligan - Hill", στο Notable American Women (1607-1950). A Biographical Dictionary, Harvard University Press, 1971, σ. 191-193· Κ Παπανικολάου, Η συμβολή των Χιλλ στην Ελληνική παιδεία κατά τα πρώτα χρόνια του ελεύθερου βασιλείου (ανέκδοτη μελέτη· βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο Αρχείο της Σχολής Χιλλ)

1. Βλ ειδικότερα, S.D. Denison, σ. 124-125 και Rev. William Bacon Stevens, σ. 14, ό.π.